Vốn đầu tư từ đâu để phát triển mạng lưới metro hơn 1.000 km?

Mạng lưới metro TP.HCM sau khi mở rộng địa giới hành chính được quy hoạch dài hơn 1.000km, bao gồm 7 tuyến metro của TP.HCM trước đây và sẽ mở rộng tới cả Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu cũ, nhằm thúc đẩy kết nối liên vùng. Việc mở rộng này đặt ra những thách thức lớn về vốn đầu tư và phát triển nguồn nhân lực.

Theo quy hoạch trước khi Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu được hợp nhất vào TP.HCM, mạng lưới metro của thành phố có quy mô chỉ 355km. Trong đó, tuyến Metro số 1 (Bến Thành – Suối Tiên) dài 19,7km được vận hành từ ngày 22/12/2024 từ thời gian khởi công chính thức năm 2012.

Metro số 1, Bến Thành – Suối Tiên (trong ảnh) là tuyến metro duy nhất hiện đang hoạt động tại TP.HCM. Vốn đầu tư cho mạng lưới metro TP.HCM được xác định là thách thức thật sự. Ảnh: T. Tao

Cuối tháng 3/2025 (trước thời điểm TP.HCM bao gồm Bình Dương và Bà Rịa – Vũng Tàu), UBND TP.HCM ban hành kế hoạch đầu tư 355 km metro đến năm 2035 theo Nghị quyết số 188/2025/QH15 của Quốc hội về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt đô thị TP.HCM và Hà Nội. Theo đó, tuyến Metro số 2 (Bến Thành – Tham Lương) sẽ được khởi công vào tháng 12/2025; và cũng sẽ cần tới 40,2 tỷ USD để đầu tư cho 355 km đường sắt đô thị này.

Tuyến Metro số 2 dài hơn 11km sẽ được TP.HCM dùng vốn ngân sách để đầu tư xây dựng. Tổng mức đầu tư ước tính gần 48.000 tỷ đồng, tương đương khoảng 2,1 tỷ USD. Ngoài ra, các tuyến từ số 3 đến số 7 chưa chốt được thời gian cụ thể để khởi công.

Theo Ban Quản lý Đường sắt đô thị TP.HCM (MAUR), quy mô mạng lưới đường sắt đô thị của TP.HCM mới lên tới hơn 1.000km. Vì thế, khả năng đáp ứng về nguồn vốn đầu tư là rất khó khăn. Bên cạnh đó, cũng chưa có con số ước tính về vốn đầu tư tổng cộng.

So với chiều dài 355km trước kia, quy mô hơn 1.000km theo dự kiến mới đã tăng gần 3 lần, kéo theo thêm áp lực về huy động vốn đầu tư và phương án tài chính.

Tuy nhiên, đối với vấn đề vốn đầu tư và phương án tài chính, Nghị quyết 188/2025/QH15 của Quốc hội và Luật Đường sắt (ban hành ngày 27/6/2025) đã mở ra nhiều cơ chế huy động vốn đa dạng.

Ngoài ngân sách Trung ương và địa phương, TP.HCM có thể huy động nguồn vốn ODA, vay ưu đãi, phát hành trái phiếu chính quyền địa phương, nguồn thu từ phát triển đô thị theo mô hình TOD, cũng như vốn tư nhân qua hình thức đầu tư trực tiếp và PPP (đối tác công tư).

Trong đó, phát triển đô thị theo TOD là sử dụng nguồn thu từ phát triển đô thị theo mô hình TOD (Transit-Oriented Development) để hỗ trợ tài chính nhằm đầu tư vào dự án. Đây là mô hình được nhiều nước phát triển áp dụng để đầu tư thúc đẩy phát triển đô thị lẫn hệ thống đường sắt đô thị.

Hệ thống metro cần nguồn vốn đầu tư lớn. Ảnh: AI tạo

Về triển vọng, MAUR đánh giá việc phát triển hệ thống metro tại Hà Nội và TP.HCM đã nhận được sự quan tâm đặc biệt của Bộ Chính trị, Quốc hội và Chính phủ. Các cơ chế, chính sách mới đã cụ thể hóa nhiều giải pháp như rút ngắn thủ tục đầu tư, huy động và bố trí vốn, phát triển công nghiệp đường sắt, chuyển giao công nghệ, đào tạo nhân lực, phát triển đô thị theo mô hình TOD, cùng với chính sách về vật liệu và bãi đổ thải.

Ngoài ra, Nghị quyết 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân mở rộng sự tham gia của doanh nghiệp, tạo cơ chế ưu đãi để khu vực tư nhân đồng hành cùng Nhà nước trong các dự án metro.

Đối với tuyến đường sắt dài hơn 48km kết nối trung tâm TP.HCM với huyện Cần Giờ (cũ), vào tháng 4/2025, UBND TP.HCM đã chấp thuận việc Tập đoàn Vingroup tự cân đối kinh phí (không sử dụng ngân sách thành phố) để nghiên cứu, lập hồ sơ đề xuất dự án theo phương thức PPP; thời gian hoàn thành, trình cấp thẩm quyền trong vòng 12 tháng.

Sau khi được UBND TP.HCM chấp thuận, Vingroup tiến hành nghiên cứu, lập hồ sơ đề xuất dự án đường sắt nối trung tâm TP.HCM với Cần Giờ. Theo ông Lê Văn Khoa, Giám đốc kỹ thuật Công ty cổ phần Đầu tư và Phát triển Đường sắt cao tốc VinSpeed (thuộc Vingroup), VinSpeed sẽ đầu tư bằng nguồn vốn trực tiếp của doanh nghiệp, không sử dụng nguồn vốn nhà nước. Doanh nghiệp dự kiến khởi công dự án vào tháng 11/2025 và hoàn thành sau 30 tháng.

Theo ông Khoa, qua nghiên cứu, VinSpeed đưa ra phương án là làm tuyến đường sắt tốc độ cao với tốc độ 350km/h, toàn tuyến dài 48,5km di chuyển 15 phút. Đến giai đoạn 2030-2050, tần suất khai thác là 20 phút/chuyến.