Di tích lịch sử cấp quốc gia chùa Thanh Mai thuộc xã Hoàng Hoa Thám, thành phố Chí Linh, tỉnh Hải Dương (cũ), nay là phường Nguyễn Trãi, TP Hải Phòng.
Chùa được xây dựng trên núi Phật Tích Sơn, còn gọi là núi Tam Ban từ thời Trần (thế kỷ XIV), gắn với Đệ nhị tổ dòng thiền Trúc Lâm là Pháp Loa tôn giả.
Theo văn bia “Trùng tu Phật Tích Sơn Thanh Mai tự bi ký”, chùa Thanh Mai được xây dựng, mở rộng quy môn lớn ở thế kỷ XVII, XVIII. Năm 2005, chùa Thanh Mai được trùng tu tôn tạo tam quan, phật điện, tổ đường, nhà mẫu, đường lên chùa.
Hiện nay, chùa nằm trên diện tích 5 ha, gồm có năm đơn nguyên kiến trúc theo trục dọc là: Tam quan, nhà bia, phật điện, nhà tổ, tháp tổ.
Hệ thống di vật tại chùa hiện còn 4 tấm bia đá niên đại từ thế kỷ XIV – XVIII. Đáng chú ý là tấm bia “Thanh Mai viên thông tháp bi”, khắc dựng năm Đại Trị thứ năm (1362) nói về thân thế và sự nghiệp của đệ nhị tổ thiền phái Trúc Lâm.
Văn bia còn cho biết năm tháng xây dựng những công trình lớn, địa danh và hành trạng của nhiều nhân vật đương thời. Năm 2016, Thanh Mai Viên thông Tháp bi được Thủ tướng Chính phủ quyết định công nhận là bảo vật quốc gia.
Chùa Thanh Mai còn có 8 ngôi tháp cổ xây dựng từ thế kỷ XIV – XVIII, trong đó Viên Thông bảo tháp chứa xá lị của Đệ nhị tổ Pháp Loa tôn giả xây dựng từ thời Trần, năm 1718 và năm 2005 tháp được sửa chữa lại.
Tháp cao khoảng 5m, xây dựng bằng đá ráp màu nâu xám. Chùa có 26 pho tượng bằng gỗ mít, sơn son thiếp vàng, niên đại cuối thế kỷ XX.
Bên cạnh bảo vật quốc gia cùng hệ thống tháp cổ, chùa Thanh Mai nổi bật với không gian xanh mát quanh năm, dưới tán cổ thụ hàng trăm năm tuổi.
Chùa được xây dựng trên núi Phật Tích Sơn (còn gọi là núi Tam Ban) từ thời Trần, đến nay đã có tuổi đời gần 700 năm. Ảnh: Mai DungNgôi chùa cổ hiện sở hữu tấm bia Thanh Mai Viên Thông tháp bi được công nhận bảo vật quốc gia năm 2016. Ảnh: Mai DungNằm trên núi Tam Ban, giữa bạt ngàn rừng núi, chùa Thanh Mai là điểm đến tâm linh hấp dẫn, chốn an yên giữa lòng thành phố. Ảnh: Mai DungHệ thống cây cổ thụ trong khuôn viên của chùa cũng góp phần tôn lên vẻ đẹp cổ kính, linh thiêng.Phải kể đến cây đại phía trước nhà bia Thanh Mai Viên thông tháp bi có tuổi đời 700 năm. Cây cao chừng 5-7m, tán rộng cả trăm mét. Gốc cây xù xì, vằn vện. Từ gốc cây mọc ra nhánh thân nhỏ hướng về cửa chùa. Dịp cuối thu, đầu đông, hoa đại nở rộ, mùi thơm nhẹ nhàng, tỏa rộng khắp không gian chùa.Phía sau nhà tổ là Viên Thông Bảo Tháp, nơi lưu giữ xá lị của Thiền sư Pháp Loa, được xây dựng năm 1334. Tỏa bóng mát quanh năm cho tòa bảo tháp có tuổi đời gần 700 năm tuổi là hệ thống cây đại cổ thụ.Cây đại phía trái tòa Bảo Tháp thân hình uốn lượn, tán lá xòe rộng.3 cây đại trải qua hơn 6 thế kỉ vẫn xanh tốt, soi bóng mát cho tòa Bảo Tháp và phía sau nhà Tổ.Bao quanh ngôi chùa cổ là rất nhiều cây vải chua, có tuổi đời ngang với lịch sử của ngôi chùa. Dưới tán cây vải cổ thụ, người dân, du khách được nghỉ ngơi sau một ngày leo núi, vãn cảnh chùa, dâng hương cầu may.Hàng chục cây vải chua 600 năm tuổi dọc đường từ tam quan đến phật điện.Trong khuôn viên chùa còn có cây ngõa niên đại 400 năm.Cây túc 200 tuổi xanh mát ngay phía sân ngoài của chùa, cạnh khu vực khảo cổ Thanh Mai.Hệ thống cây xanh ở chùa Thanh Mai vô cùng đa dạng với hàng chục cây cổ thụ tuổi đời hàng trăm năm, tôn lên vẻ đẹp cổ kính, thanh tịnh của ngôi chùa trên núi Tam Ban. Vào các dịp lễ, Tết chùa Thanh Mai là điểm đến hấp dẫn nhân dân, phật tử trong hành trình về thánh địa Phật giáo Yên Tử.
