Hải Phòng có một ngôi làng cổ ven sông Thái Bình từng làm rạng danh “đất học Bắc Bộ”

Vùng đất học ven sông Thái Bình

Làng Uông Hạ thuộc xã Thái Tân (thành phốHải Phòng) là một trong những ngôi làng cổ tiêu biểu của vùng đồng bằng Bắc Bộ, nổi bật với truyền thống khoa bảng và đời sống văn hóa lâu đời. Nằm ở hạ lưu ven sông Thái Bình, Uông Hạ xưa có tên là Giang Hạ, còn tên nôm là làng Dọ gắn với đặc điểm địa hình trũng thấp, thường xuyên ngập lụt khi chưa có hệ thống đê điều hoàn chỉnh.

Theo tư liệu địa phương, tên gọi “làng Dọ” bắt nguồn từ thực tế xưa kia chỉ có một lối vào làng, không có đường thông, người dân chủ yếu di chuyển bằng thuyền nan. Mỗi mùa mưa lũ, nước từ các vùng đổ về khiến làng gần như bị cô lập. Điều kiện tự nhiên không thuận lợi khiến sản xuất nông nghiệp gặp nhiều khó khăn, người dân chủ yếu cấy được một vụ lúa mỗi năm.

Trong thế kỷ XIX, Uông Hạ là một xã thuộc tổng Thượng Triệt, huyện Thanh Lâm, phủ Nam Sách, tỉnh Hải Dương cũ (nay thuộc xã Thái Tân, Hải Phòng). Làng được chia thành bốn xóm: Đông, Chùa, Đậu và Giữa. Dân cư tập trung ở bốn góc, còn khu vực trung tâm là cánh đồng rộng với ba gò đất nổi lên, thường được gọi là Đống Đường, Đống Ỷ và Đống Sen.

Trước đây, ngoài trồng lúa, người dân Uông Hạ còn duy trì nhiều nghề phụ để mưu sinh như đánh bắt cá, dệt chiếu cói, dệt vải. Trong điều kiện kinh tế còn hạn chế, đời sống vật chất của người dân không dư dả, song tinh thần hiếu học lại trở thành điểm tựa quan trọng, giúp làng vượt qua khó khăn và tạo dựng vị thế đặc biệt trong lịch sử.

Uông Hạ có đời sống văn hóa cổ truyền phong phú với hệ thống đình, chùa khá hoàn chỉnh. Đình Tả là nơi thờ Thành hoàng làng – Trạng nguyên Trần Quốc Lặc cùng tám vị tiến sĩ của làng. Chùa làng tọa lạc tại xóm Chùa, gắn liền với sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng. Đình Hữu, trước kia nằm ở xóm Giữa, thờ Ngũ Đạo Lộ Đống Táo Đại vương, vị thiên thần được cho là có công âm phù tướng Lý Thường Kiệt đánh giặc Chiêm Thành vào thế kỷ XI. Đình Cả ở xóm Đậu đóng vai trò là không gian kết nối giữa các đình trong những dịp lễ hội truyền thống.

Hằng năm, vào ngày 12 tháng Giêng, lễ hội làng được tổ chức với nghi thức rước sắc từ đình Tả sang đình Hữu, qua đình Cả rồi trở lại đình Tả, thể hiện sự gắn kết cộng đồng và lòng tôn kính đối với các bậc tiền nhân.

Truyền thống khoa bảng và giá trị lịch sử – cách mạng

Dù là vùng đồng chiêm trũng, Uông Hạ lại nổi bật với truyền thống khoa bảng hiếm có. Nhân vật tiêu biểu nhất là Trần Quốc Lặc, người đỗ Kinh Trạng nguyên khoa Bính Thìn năm 1256, dưới triều Trần Thái Tông. Ông từng giữ nhiều chức vụ quan trọng trong triều đình và được xem là tấm gương tiêu biểu cho tinh thần hiếu học của người dân làng.

Tiếp nối truyền thống ấy, qua các triều Lê sơ, Mạc và Lê trung hưng, Uông Hạ có thêm tám người đỗ đại khoa, được sử sách ghi nhận. Nhiều người trong số đó giữ các chức vụ quan trọng trong triều đình như Hình bộ Hữu thị lang, Hiến sát sứ, Lại bộ Tả Thị lang, Lễ bộ Tả Thị lang, Hàn lâm viện… Những đóng góp này đã góp phần làm rạng danh vùng đất ven sông Thái Bình (nay thuộc Hải Phòng).

Trong các dòng họ của làng, dòng họ Nguyễn Đức là một điển hình về truyền thống hiếu học khi có hai anh em ruột là Nguyễn Tuyên Cần và Nguyễn Đức Khâm cùng đỗ đại khoa. Truyền thống ấy tiếp tục được các thế hệ con cháu duy trì, với nhiều người đạt trình độ cử nhân, thạc sĩ, tiến sĩ trong thời hiện đại.

Không chỉ dừng lại ở khoa bảng, Uông Hạ còn ghi dấu ấn đậm nét trong lịch sử cách mạng. Dòng họ Nguyễn Đức có Bà mẹ Việt Nam anh hùng Nguyễn Thị Cắt, cùng tám người con có đóng góp cho sự nghiệp cách mạng. Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, gia đình bà tham gia che giấu, nuôi dưỡng cán bộ cách mạng. Ngày nay, nhiều công trình tại địa phương như giếng làng, trường học mang tên liệt sĩ Nguyễn Đức Sáu (người con của mẹ) như một cách ghi nhớ, tri ân.

Trong đời sống đương đại, làng Uông Hạ tiếp tục phát huy truyền thống hiếu học. Các dòng họ, thôn xóm đều xây dựng Quỹ Khuyến học để động viên con em học tập. Dù sinh sống tại địa phương hay làm ăn xa, nhiều người con của làng vẫn hướng về quê hương, đóng góp công sức, vật chất cho các hoạt động cộng đồng.