Từ Côn Sơn – Kiếp Bạc đến Chí Linh bát cổ: Hải Phòng đang sở hữu chiều sâu lịch sử hiếm có sau sáp nhập

Lớp trầm tích lịch sử đặc biệt trong không gian văn hóa Hải Dương (cũ)

Sau quá trình điều chỉnh địa giới hành chính, vùng đất Chí Linh (trước đây thuộc tỉnh Hải Dương) nay trở thành một phần củaHải Phòng. Sự thay đổi về mặt hành chính không làm mất đi giá trị lịch sử – văn hóa vốn có, mà ngược lại, đặt Chí Linh vào một không gian phát triển mới, nơi các trầm tích văn hóa lâu đời có điều kiện được nhìn nhận lại trong tổng thể rộng lớn hơn của thành phố cảng.

Trong lịch sử dân tộc, Chí Linh được xem là vùng đất “địa linh nhân kiệt”, gắn liền với tên tuổi của nhiều bậc hiền tài. Các nhân vật như Trần Quốc Tuấn, Nguyễn Trãi, Chu Văn An, Mạc Đĩnh Chi hay Nguyễn Thị Duệ đều từng sinh sống, tu dưỡng hoặc để lại dấu ấn sâu đậm trên vùng đất này. Không gian núi non sông nước hài hòa của khu vực Côn Sơn – Kiếp Bạc không chỉ là nơi gắn với lịch sử quân sự, mà còn là điểm tựa tinh thần, nơi nhiều trí thức lớn lựa chọn lui về ở ẩn, chiêm nghiệm đạo lý sau khi rời chốn quan trường.

Trong kho tàng di sản của Chí Linh,“Chí Linh bát cổ”được xem là hệ thống di tích tiêu biểu, phản ánh rõ nét chiều sâu văn hóa – lịch sử của vùng đất này. Tên gọi“bát cổ”xuất hiện trong các thư tịch từ thế kỷ XVIII, dùng để chỉ tám địa danh cổ, mỗi nơi mang một lớp nghĩa riêng, gắn với học thuật, quân sự, tín ngưỡng và đời sống dân gian.

Tám địa danh ấy bao gồm: Trạng nguyên cổ đường (nơi gắn với con đường học vấn của Mạc Đĩnh Chi); Nhạn Loan cổ độ (bến đò cổ trên dòng Lục Đầu Giang, gắn với nhiều truyền thuyết và sự kiện lịch sử); Huyền Thiên cổ tự (Vân Tiên cổ động – trung tâm Phật giáo lớn thời Lý – Trần, nơi dấu ấn của thiền phái Trúc Lâm còn hiện diện); Dược Lĩnh cổ viên (vườn thuốc quý trên núi Dược Sơn, do Phạm Ngũ Lão tổ chức trồng theo chỉ dẫn của Trần Quốc Tuấn nhằm phục vụ quân dân).

Bên cạnh đó là Thượng Tể cổ trạch (nơi ở cũ của Trần Quốc Chẩn), Tiều Ẩn cổ bích (dấu tích nơi ở ẩn của Chu Văn An trên núi Phượng Hoàng), Phao Sơn cổ thành (hệ thống thành lũy quân sự trấn giữ vùng Đông Bắc) và Tinh Phi cổ tháp (nơi an nghỉ của Nguyễn Thị Duệ, biểu tượng cho trí tuệ và bản lĩnh của nữ giới trong lịch sử Việt Nam). Nhìn tổng thể,“Chí Linh bát cổ”giống như một bản đồ di sản, nơi mỗi địa danh đều gắn với một câu chuyện, một nhân vật hoặc một giai đoạn lịch sử cụ thể, tạo nên chỉnh thể văn hóa hiếm có.

Phục hồi“Chí Linh bát cổ”và hướng tiếp cận di sản trong giai đoạn mới

Trải qua biến thiên của thời gian và lịch sử, không phải tất cả các địa danh trong“Chí Linh bát cổ”đều còn nguyên vẹn. Một số di tích như Nhạn Loan cổ độ, Phao Sơn cổ thành hay Dược Lĩnh cổ viên đã bị mai một, thậm chí chỉ còn dấu tích trong thư tịch. Đây là thực trạng chung của nhiều không gian di sản khi chịu tác động của chiến tranh, thiên tai và quá trình đô thị hóa kéo dài.

Tuy vậy, trong những năm gần đây, việc bảo tồn và phát huy giá trị các di tích tại Chí Linh đã được đặt ra trong các quy hoạch và chiến lược phát triển dài hạn. Đặc biệt, Dược Lĩnh cổ viên đang được định hướng phục hồi theo Quy hoạch tổng thể Khu di tích quốc gia đặc biệt Côn Sơn – Kiếp Bạc, được Thủ tướng Chính phủ phê duyệt từ năm 2010. Đây không chỉ là hoạt động bảo tồn đơn thuần, mà còn mở ra khả năng kết nối di sản lịch sử với các lĩnh vực y dược cổ truyền và du lịch trải nghiệm.

Đầu năm 2025, chính quyền địa phương ban hành kế hoạch phát triển các sản phẩm y dược cổ truyền phục vụ du lịch đến năm 2030, trong đó nhấn mạnh yêu cầu khẩn trương phục hồi vườn thuốc cổ Dược Sơn. Cách tiếp cận này cho thấy xu hướng khai thác di sản theo hướng đa giá trị: vừa bảo tồn không gian lịch sử, vừa tạo thêm động lực phát triển kinh tế bền vững thông qua du lịch văn hóa và du lịch chăm sóc sức khỏe.

Trong bối cảnh Chí Linh nay thuộc Hải Phòng, việc đặt hệ thống“Chí Linh bát cổ”trong tổng thể không gian phát triển của thành phố cảng mang nhiều ý nghĩa. Hải Phòng vốn được biết đến với vai trò trung tâm công nghiệp – logistics – cảng biển, nhưng song song với đó là nhu cầu bổ sung các giá trị văn hóa – lịch sử để cân bằng phát triển. Chí Linh với mật độ di tích dày đặc và chiều sâu lịch sử, có thể trở thành một cực văn hóa – du lịch đặc thù, bổ trợ cho hình ảnh một Hải Phòng năng động nhưng giàu bản sắc.