Bên cạnh Đền Hùng, Phú Thọ còn một dấu ấn lịch sử đặc biệt hiện hữu ở vùng đất Vĩnh Yên

Dấu lặng văn hóa, lịch sử của vùng đất Phú Thọ xưa

Giữa không gian đô thị đang mở rộng nhanh ở khu vực trung du Bắc Bộ, chùa Tích Sơn (Ngũ Phúc Tự) vẫn giữ được vẻ trầm mặc của một ngôi cổ tự có lịch sử lâu đời. Không chỉ là điểm sinh hoạt tâm linh của cộng đồng cư dân địa phương, ngôi chùa còn lưu giữ nhiều lớp trầm tích văn hóa – lịch sử gắn với vùng đấtPhú Thọxưa, nơi từng là không gian văn hóa chung của cả khu vực trung du và miền núi Bắc Bộ.

Chùa Tích Sơn hiện tọa lạc trên địa bàn phường Vĩnh Yên, tỉnh Phú Thọ ngày nay, song xét trong chiều dài lịch sử, khu vực này từng thuộc vùng văn hóa – hành chính rộng lớn gắn với Phú Thọ cổ, nơi hình thành và phát triển nhiều làng xã lâu đời. Ngôi chùa là nơi sinh hoạt tâm linh chung của năm làng cổ vùng Tích Sơn xưa gồm Tiếc, Hạ, Khâu, Đậu và Sậu, phản ánh cấu trúc cộng đồng làng xã đặc trưng của cư dân trung du.

Theo các tư liệu thư tịch cổ và dấu ấn kiến trúc còn lưu lại, chùa Tích Sơn được khởi dựng vào giai đoạn cuối thời Lý – đầu thời Trần, thời kỳ Phật giáo giữ vị trí quan trọng trong đời sống tinh thần xã hội. Trải qua nhiều biến thiên lịch sử, chùa đã được trùng tu, tôn tạo nhiều lần; diện mạo kiến trúc hiện nay mang đậm phong cách nghệ thuật thời Hậu Lê và thời Nguyễn, với bố cục chặt chẽ, hài hòa và tuân thủ các nguyên tắc truyền thống của kiến trúc Phật giáo Việt Nam.

Một dấu mốc quan trọng trong lịch sử chùa là năm 1890, khi thực dân Pháp chiếm đóng khu vực để xây dựng tòa nhà Quan Chánh sứ. Trước hoàn cảnh đó, chùa buộc phải di dời về vị trí hiện nay. Việc chuyển dời không làm gián đoạn sinh hoạt tín ngưỡng của cộng đồng, mà ngược lại còn cho thấy sự gắn bó bền chặt giữa ngôi chùa và đời sống tinh thần của cư dân địa phương.

Ít người biết rằng, phía sau vẻ tĩnh lặng của chốn thiền môn là một lịch sử gắn liền với các phong trào đấu tranh yêu nước. Trong nhiều giai đoạn kháng chiến, chùa Tích Sơn từng là địa điểm nuôi giấu cán bộ, tổ chức các cuộc họp bí mật. Theo lời kể của Thượng tọa Thích Giác Minh – Trụ trì chùa, ngôi chùa gắn với nhiều truyền thuyết và sự kiện lịch sử, từ các cuộc kháng chiến chống ngoại xâm thời phong kiến đến giai đoạn tiền khởi nghĩa và kháng chiến chống thực dân, đế quốc sau này.

Trong những năm chiến tranh phá hoại, chùa từng tạm gác vai trò không gian thờ tự để phục vụ nhu cầu của cộng đồng. Gian chùa trở thành lớp học, trụ sở ủy ban, sân phơi hợp tác xã hay nhà trẻ. Hình ảnh sinh hoạt đời thường diễn ra song song với không gian thờ Phật phản ánh mối quan hệ dung hòa giữa tôn giáo và đời sống xã hội – một đặc điểm nổi bật trong lịch sử văn hóa vùng trung du, trong đó Phú Thọ giữ vai trò là cái nôi của nhiều giá trị truyền thống.

Với những đóng góp đặc biệt về lịch sử và văn hóa, năm 1992, chùa Tích Sơn được xếp hạng Di tích lịch sử cấp Quốc gia, trở thành một trong những điểm nhấn quan trọng trong hệ thống di sản của khu vực trung du Bắc Bộ.

Di sản kiến trúc – cổ vật và đời sống tín ngưỡng đương đại

Về kiến trúc, không gian chùa Tích Sơn được tổ chức theo lối truyền thống, lấy tòa Chính điện làm trung tâm. Chính điện được xây dựng theo hình chữ Đinh, hệ thống cột gỗ lớn tạo cảm giác vững chãi, trang nghiêm. Việc hạn chế các chi tiết trang trí cầu kỳ giúp tổng thể kiến trúc giữ được sự giản dị, phù hợp với tinh thần thiền môn và bối cảnh văn hóa của vùng đất Phú Thọ xưa.

Giá trị nổi bật của chùa còn nằm ở hệ thống cổ vật phong phú được gìn giữ qua nhiều thế kỷ. Tiêu biểu là pho tượng Phật A Di Đà bằng đồng nguyên khối, được cho là có niên đại từ cuối thời Lý. Tượng cao khoảng 1m, đường nét thanh thoát, cân đối, phản ánh trình độ nghệ thuật đúc đồng tinh xảo của người Việt cổ. Bên cạnh đó, chùa còn lưu giữ 16 pho tượng cổ bằng gỗ, trong đó có bộ tượng Thập điện Minh Vương với tạo hình sinh động, thể hiện rõ quan niệm nhân sinh và triết lý Phật giáo.

Ngoài ra, các hiện vật như cây hương đá thời Lê, chuông đồng đúc năm Minh Mệnh thứ 13 (1832) và khánh đồng cổ cũng góp phần hoàn thiện bức tranh di sản đa dạng của ngôi chùa. Những cổ vật này không chỉ có giá trị nghệ thuật mà còn là tư liệu quý phục vụ nghiên cứu lịch sử, tôn giáo và văn hóa vùng trung du gắn với Phú Thọ.

Hằng năm, lễ hội chùa Tích Sơn thu hút đông đảo người dân và du khách. Ngày mùng 2 tháng Giêng gắn với các điển tích lịch sử chống ngoại xâm, trong khi ngày mùng 10 tháng Giêng là chính hội với nghi thức rước kiệu hoa truyền thống. Lễ hội không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng mà còn là dịp cộng đồng ôn lại lịch sử, củng cố mối liên kết làng xã – yếu tố từng đóng vai trò quan trọng trong cấu trúc xã hội vùng Phú Thọ cổ.

Ngày nay, bên cạnh chức năng tâm linh, chùa Tích Sơn còn là không gian giáo dục đạo đức thông qua các khóa tu mùa hè dành cho thanh thiếu niên. Những hoạt động này góp phần lan tỏa các giá trị nhân văn, giúp thế hệ trẻ tìm sự cân bằng trong đời sống hiện đại. Trong dòng chảy đô thị hóa, chùa Tích Sơn tiếp tục tồn tại như một điểm tựa tinh thần, gắn kết quá khứ với hiện tại, cá nhân với cộng đồng, trong không gian văn hóa rộng lớn của vùng Phú Thọ.