Hải Phòng: Câu chuyện về một địa danh “ẩn mình” gìn giữ bảo vật quốc gia

Nơi lưu giữ bảo vật quốc gia giữa rừng phong cổ thụ Hải Phòng

Ẩn mình dưới tán rừng phong độc đáo ở phường Nguyễn Trãi (Hải Phòng), chùa Thanh Mai được biết đến là nơi lưu giữ tấm bia cổ gần 700 năm tuổi –Thanh Mai Viên thông Tháp bi, bảo vật quốc gia được công nhận năm 2016. Ngôi chùa nằm lưng chừng núi thuộc dãy Phật Tích, còn gọi là núi Tam Ban, con đường từ chân núi uốn lượn theo triền đá tạo nên cảnh sắc yên bình, tĩnh lặng.

Chùa Thanh Mai được Thiền sư Pháp Loa (đệ nhị tổ Thiền phái Trúc Lâm) cho xây dựng vào khoảng năm 1329 thời Trần. Khi hoàn thành, đây trở thành một trong những trung tâm Phật giáo lớn của Đại Việt. Tuy nhiên, trải qua gần 7 thế kỷ, các hạng mục kiến trúc bị thiên nhiên bào mòn, nhiều cổ vật hư hại hoặc mất mát, khiến di tích từng rơi vào cảnh hoang phế. Đến năm 1980, chùa được dựng lại nhưng quy mô nhỏ; năm 1992, được công nhận là di tích lịch sử văn hóa cấp quốc gia.

Theo sư thầy Thích Chí Trung, người gắn bó với chùa từ năm 1994, thời điểm đó Thanh Mai chỉ còn phế tích. Trước nguy cơ mai một di sản, ông đã vận động phật tử công đức trùng tu. Từ năm 2005, Nhà nước đầu tư 3 tỷ đồng xây dựng chính điện 10 gian, kiến trúc chữ đinh với 8 mái chồng diêm; năm 2007 tiếp tục đầu tư 10 tỷ đồng hoàn thiện tam quan, nhà bia, nhà khách và nhà tăng. Đến nay, chùa Thanh Mai trở thành một quần thể kiến trúc quy mô với hệ thống tượng thờ phong phú.

Trong số nhiều hiện vật có giá trị, nổi bật là các tháp cổ như Viên Thông Bảo Tháp (1334), tháp Phổ Quang (1702) và tháp Linh Quang (1703), cùng 7 tấm bia thời Trần và Lê. Quý giá nhất làThanh Mai Viên thông Tháp bi, kích thước 131 x 82 x 14 cm, trang trí hình rồng có mào cùng các họa tiết đặc trưng thời Trần như hoa dây, sóng nước. Hai mặt bia khắc khoảng 5.000 chữ Hán, văn bia do Trung Minh biên soạn, Huyền Quang hiệu đính và Thiệu Tuệ viết.

Dấu ấn Pháp Loa trong văn bia và vai trò của chùa Thanh Mai trong Phật giáo Trúc Lâm

Tấm bia được khắc dựng năm Đại Trị thứ 5 (1362), không chỉ kể lại thân thế và sự nghiệp của Pháp Loa mà còn cung cấp những tư liệu quan trọng về tình hình chính trị, kinh tế, tôn giáo và ruộng đất thế kỷ XIV. Văn bia mô tả vai trò của Trúc Lâm tam tổ: Trần Nhân Tông, Pháp Loa và Huyền Quang, trong việc phát triển hệ thống chùa tháp và hoạt động Phật giáo đương thời.

Theo văn bia, Pháp Loa tên là Đồng Kiên Cương, sinh năm 1284 tại hương Cửu La, nay thuộc phường Ái Quốc, thành phố Hải Phòng. Năm 1304, ông được Trần Nhân Tông gặp gỡ và nhận làm đệ tử, đổi tên là Hỷ Lai. Chỉ sau một năm tu học, ông đã được trao truyền các bảo bối tại tăng viện Kỳ Lân. Đến năm 1307, Hỷ Lai được chọn làm người kế thừa Thiền phái Trúc Lâm, trở thành đệ nhị tổ.

Pháp Loa có cuộc đời ngắn ngủi nhưng sự nghiệp lớn. Ông đào tạo hơn 30 đệ tử xuất sắc, nuôi dạy khoảng 15.000 tăng ni, xây dựng hàng trăm chùa tháp, đúc hơn 1.300 pho tượng, khắc in bộ kinh Đại Tạng và mở nhiều khóa giảng pháp. Ngày viên tịch (3/3/1330), xá lỵ của ông được an vị trong Viên Thông Bảo Tháp phía sau chùa Thanh Mai.

Ngày mất của Pháp Loa trở thành hội chính của chùa Thanh Mai, diễn ra từ 1–3/3 âm lịch hằng năm. Lễ hội gồm các nghi lễ truyền thống như giảng kinh, chay đàn, mộc dục… thu hút tăng ni và phật tử từ nhiều nơi về dự lễ.

Với giá trị đặc biệt về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật và tư liệu Phật giáo,Thanh Mai Viên thông Tháp biđược Thủ tướng Chính phủ công nhận là bảo vật quốc gia năm 2016. Chùa Thanh Mai cũng là một phần của quần thể Di sản Văn hóa thế giới Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn – Kiếp Bạc, góp phần làm phong phú thêm bản đồ du lịch văn hóa – tâm linh của Hải Phòng.