Thiếu trách nhiệm hay lợi ích nhóm?

Như Báo Nông Nghiệp và Môi Trường đã có bài viết “Xây mộ giả, đất nghĩa trang bị trục lợi” cho thấy đất nghĩa trang đã và đang bị biến thành “tài sản riêng” của một nhóm người, nơi mộ phần được xây dựng không phải để an táng, mà để giữ chỗ, chờ sang tay, thu tiền. Hàng trăm ngôi mộ không tên, không ngày tháng, tồn tại công khai trong thời gian dài là minh chứng rõ ràng trong công tác quản lý đã bị buông lỏng tạiphường Thanh Liệt.

Việc xây dựng mộ phần kiên cố, chiếm diện tích lớn, không có bất kỳ dấu hiệu thờ cúng nào là vi phạm dễ nhận biết.

Đáng lo ngại hơn, từ những ngôi mộ giả đã hình thành một “thị trường ngầm” mua bán đất nghĩa trang với cách thức vận hành khá hoàn chỉnh. Giá cả được phân loại rõ ràng theo đối tượng và quy mô mộ phần; người trong thôn một giá, người ngoài địa phương một giá; mộ đơn, mộ đôi có mức tiền khác nhau. Các giao dịch diễn ra trực tiếp, không hợp đồng, không giấy tờ, nhưng lại được bảo đảm bằng những lời khẳng định chắc nịch.

Khi một hoạt động trái phép diễn ra công khai, có tổ chức, kéo dài, thì không thể chỉ dừng lại ở việc quy trách nhiệm cho người dân. Nếu chính quyền thực hiện đúng chức năng kiểm tra, giám sát, thì ngay từ những mộ giả đầu tiên, sai phạm đã phải bị phát hiện, lập biên bản và tháo dỡ. Việc để hàng trăm ngôi mộ giả tồn tại cho thấy công tác kiểm tra, giám sát không được thực hiện.

Ông Đặng Ngọc Quyền, Chánh Văn phòng UBND phường Thanh Liệt, cho rằng đây là “những tồn tại từ trước”, vô hình trung đặt ra một tiền lệ nguy hiểm trong quản lý nhà nước. Pháp luật không có khái niệm “vi phạm cũ thì được bỏ qua”. Một hành vi sai phạm đang tồn tại, đang gây hậu quả thì chính quyền đương nhiệm có trách nhiệm xử lý, bất kể nó phát sinh từ thời điểm nào. Việc viện dẫn yếu tố lịch sử để né tránh trách nhiệm hiện tại là không thể chấp nhận được.

Cần nhấn mạnh rằng,đất nghĩa tranglà đất công, được Nhà nước giao cho địa phương quản lý nhằm phục vụ lợi ích chung của cộng đồng. Việc để đất nghĩa trang bị chiếm dụng, phân lô, mua bán trái phép không chỉ gây thất thoát tài sản nhà nước, mà còn xâm phạm nghiêm trọng trật tự quản lý đất đai và làm méo mó các giá trị văn hóa, tâm linh. Khi hậu sự của người đã khuất bị biến thành món hàng trao đổi, thì niềm tin của người dân vào sự nghiêm minh của pháp luật cũng bị bào mòn theo từng “suất mộ” được mua bán.

Xử lý nghiêm tổ chức, cá nhân dung túng cho sai phạm

Liên quan đến vụ việc Luật sư Nguyễn Trường Sơn, Đoàn Luật sư TP Hà Nội cho rằng tình trạng xây dựng mộ giả, mua bán đất nghĩa trang trái phép tại phường Thanh Liệt là hành vi vi phạm nghiêm trọng pháp luật đất đai, phản ánh sự buông lỏng quản lý kéo dài ở cơ sở, trong khi hệ thống quy định hiện hành đã tương đối đầy đủ và rõ ràng.

Trước hết, Luật Đất đai 2024 quy định rất chặt chẽ về quản lý đất nghĩa trang. Theo Điều 214, đất nghĩa trang phải được quy hoạch thành khu tập trung, phù hợp với quy hoạch sử dụng đất, quy hoạch xây dựng và nghiêm cấm việc tự ý lập, mở rộng nghĩa trang hoặc xây dựng mộ phần trái quy hoạch. Do đó, mọi hành vi tự ý khoanh đất, dựng mộ “để giữ chỗ”, kể cả chưa có người an táng, đều là hành vi trái luật. Việc xây mộ giả nhằm chiếm giữ đất công trong nghĩa trang càng không có bất kỳ cơ sở pháp lý nào.

Luật sư Sơn nhấn mạnh, đối với nghĩa trang công cộng, pháp luật xác định rõ chủ thể chịu trách nhiệm quản lý. Luật Đất đai 2024 giao UBND cấp xã hoặc đơn vị sự nghiệp công lập quản lý đất nghĩa trang; đồng thời quy định Chủ tịch UBND cấp xã, phường là người chịu trách nhiệm trước Nhà nước nếu để xảy ra vi phạm trong sử dụng loại đất này. Vì vậy, khi tình trạng xây mộ giả, mua bán đất mộ diễn ra công khai, kéo dài, không thể chỉ xem đó là vi phạm của người dân mà còn phải xem xét trách nhiệm quản lý, kiểm tra, giám sát của chính quyền địa phương và đơn vị quản lý nghĩa trang.

Đối với Hà Nội, Quyết định 30/2017/QĐ-UBND đã cấm rõ ràng việc mua bán, chuyển nhượng đất trong nghĩa trang. Đơn vị, cá nhân quản lý nghĩa trang có trách nhiệm ban hành nội quy, ngăn chặn và xử lý kịp thời các hành vi vi phạm. Trường hợp để xảy ra mua bán, sang nhượng đất mộ trái phép do thiếu trách nhiệm, đơn vị quản lý có thể bị xử lý theo quy định. Như vậy, việc “mua suất mộ”, “sang tên đất nghĩa trang” thực chất là giao dịch vô hiệu, không được pháp luật thừa nhận.

Về chế tài, Nghị định 16/2022/NĐ-CP quy định nhiều mức xử phạt hành chính đối với hành vi xây dựng, quản lý và sử dụng nghĩa trang sai quy định, trong đó có hành vi chuyển nhượng phần mộ trái phép, xây mộ vượt diện tích, lập hồ sơ quản lý không đầy đủ. Ngoài phạt tiền, người vi phạm còn có thể bị buộc tháo dỡ công trình, khôi phục hiện trạng đất ban đầu.

Đáng chú ý, luật sư cho rằng trong nhiều trường hợp, hành vi xây mộ giả rồi thu tiền “chuyển nhượng” từ thân nhân người đã mất không chỉ dừng ở vi phạm hành chính. Do người thực hiện hoàn toàn không có thẩm quyền đối với đất nghĩa trang, việc nhận tiền dựa trên thông tin gian dối có thể cấu thành tội “Lừa đảo chiếm đoạt tài sản” theo Điều 174 Bộ luật Hình sự 2015, nếu đủ yếu tố cấu thành.

Từ đó, Luật sư Nguyễn Trường Sơn khẳng định, vấn đề cốt lõi hiện nay không nằm ở thiếu luật, mà nằm ở khâu thực thi và xử lý trách nhiệm. Nếu không làm rõ trách nhiệm quản lý ở cấp cơ sở, xử lý nghiêm các hành vi trục lợi trên đất nghĩa trang, tình trạngxây dựng mộ giảvà mua bán đất nghĩa trang trái phép sẽ tiếp tục tái diễn, gây bức xúc trong dư luận.